على زمانى قمشه اى
86
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
ستبرى دو فلك زهره و عطارد كافى نيست چه رسد بدانكه فاصلهء ميان محدب جوزهر قمر و مقعر فلك شمس گنجايش آن دو را داشته باشد ، با وجود اين به مقادير نيمه قطرهاى كواكب التفاتى نداشته ، در صورتى كه مسافت همهء آنها از نيمهء قطر يا شعاع عالم كون و فساد به اندازهء ده هزار و دويست و بيست و هفت فرسخ بيشتر است و دورترين بعد هر كوكبى را همانا نزديكترين بعد كوكبى كه بر فراز آن واقع شده است گرفتهاند . مدتى بود كه خود را به حل اين اشكال وادار كرده بودم و به اينكه گره از اين موضوع گشاده شود مشعوف بودم ، پس از خداوند مشكلگشا يارى جستم كه آنچه در اين باب مقرون به صواب است به من الهام كند و مرا به راه راست هدايت نمايد ، و به اعمال حسابى براى استنباط اين بعدها سرگرم گشتم ، و تقويم قمر و عرض آن را به همان تاريخ وقوع دو خسوفى كه بطلميوس در مجسطى آورده استخراج نمودم تا قطر قمر را بدست آوردم و حساب را باز از سر گرفتم و دقت كامل نمودم كه حتى يك ثالثه هم از نظر نيفتد ، و به كسورى رسيدم كه پيش از اين در استخراج عرض قمر هنگام آن دو خسوف بدان التفاتى نداشتند و آنها را به حساب آوردم تا آنكه به اندازهء بعدهاى فلك عطارد و فلك زهره راه يافتم ، و آن مقدار بازمانده كه ثخن جوزهر قمر بوده ، ديگر نيازى به تغيير نظم افلاك نباشد . پس اين رساله را در باب استخراج بعدهاى كواكب و نيمه قطرهاى آنها و اندازهء اجرام بدون سهلانگارى در محاسبه نوشتم تا براى دوستان يادبودى و براى خردمندان رهنمايى باشد و آن را « سلم السماء » نام نهادم . رسالهء سلم السماء در پايان كتاب شرح قاضىزاده بر ملخص جغمينى به چاپ رسيده است و نسخههاى خطى متعدد از آن در دست است . آقاى اكتايى مدير كتابخانهء آستانهء رضوى در ضمن نامهء خود به نگارنده از وجود رسالهاى به